Trudności w czytaniu i pisaniu - charakterystyka i przykładowe ćwiczenia

 „Jeżeli planujesz na rok - sadź ryż;
Jeżeli planujesz na 10 lat - sadź drzewa;
Jeżeli planujesz na setki lat - kształć swoje dzieci.”

                                                                                   (przysłowie chińskie)

 

 

Podstawowe objawy w trudności w czytaniu ujawniają się w:

  1. Jego tempie (trudność ujawnia się wtedy, gdy tempo czytania jest niższe o jedną do dwóch klas
    w stosunku do klasy, do której uczęszcza- J. Kostrzewski) 
  2. Technice - chodzi tu o kłopoty podczas stosowania strategii fonologicznej, czyli czytania techniką głoskowania. Gdy uczeń przy dekodowaniu poszczególnych elementów wyrazu (liter) nie popełnia błędów, natomiast czyni to dopiero podczas próby syntezy wyrazu, bądź kiedy wprawdzie nie popełnia błędów, ale bardzo długo trwa zarówno rozdzielenie, jak i scalanie wyrazu, to należy domniemywać, że ma trudności z analizą i syntezą językową, bądź nie nastąpiła jeszcze automatyzacja tych umiejętności.
  3. Rodzaju i liczbie popełnianych błędów:
    • mylenie liter o zbliżonym obrazie graficznym (m-n, r-n, a-o, o-c, l-t, ł-t)
    • rotacje (inwersja statyczna)- mylenie liter o podobnym kształcie, a odmiennym kierunku
      w stosunku do liniatury (p-d, p-b, d-b, n-u, m-w)
    • zamiana liter, których głoski są podobne pod względem brzmieniowym (b-p, d-t, k-g, s-sz, l-r,)
    •  inwersje dynamiczne- przestawianie, zmiana kolejności liter, sylab, wyrazów (od-do)
    •  elizje- pomijanie, redukcja liter, sylab, wyrazu, całego wersu
    •  agramatyzmy- zamiana wyrazu na inny, zmyślanie w wyniku dodania liter, sylab, zmiany końcówki bądź cząstki początkowej lub zmiana na zupełnie nowy wyraz
    • regresje- cofanie się i powtarzanie już raz przeczytanych liter, sylab, wyrazów, całego wersu.

            Owe błędy związane są z problemami na poziomie dekodowania. Wzrastająca ich liczba powoduje spowolnienie procesu automatyzacji czynności i jest objawem występowania trudności. Z niej bowiem wypływają zależności w odniesieniu do tempa, techniki czytania oraz rozumienia czytanej treści.

  1. Rozumienie - Specyfika polega na braku rozumienia mimo sprawnej techniki dekodowania. Nie występują tu trudności na poziomie nadawania znaczenia strukturalnym elementom wyrazu, ale problemy w uchwyceniu semantycznej płaszczyzny całej treści. Zważywszy, że rozumienie jest podstawowym celem czytania jako jednej z form komunikacji, jego brak stanowi ważny objaw trudności w nauce tej umiejętności.

Trudności w pisaniu - określane są na podstawie jego poprawności. Wskaźniki niepoprawności pisma wyrażają się:

  1. w popełnianiu błędów na poziomie dekodowania poszczególnych elementów wyrazu:
    1. mylenie litero podobnych kształtach (u-w, o-a-ą, e-c, l-t-ł, k-h,)
    2. rotacje(inwersje statyczne)- mylenie liter o podobnych kształtach, a odmiennym kierunku
      w stosunku do liniatury (p-b-d-g, m-w-n-u,)
    3. mylenie liter dźwiękopodobnych(d-t, w-f, g-k, b-p, s-sz-ś, s-c,)
    4. inwersja dynamiczna- przestawianie zamiana kolejności liter, sylab, wyrazów
    5. elizje- opuszczanie liter, sylab, wyrazów
    6. dodawanieliter, sylab, wyrazów
    7. persewersja- powtarzanie tych samych liter, sylab, wyrazów
    8. kontaminacje- tworzenie nowych wyrazów ze skrzyżowania fragmentów dwóch wyrazów
    9.  asocjacje- łączenie w całość przyimków z rzeczownikami
    10. dysocjacje- nieuzasadnione przenoszeniem rozdzielenie wyrazu
    11. agramatyzmy(regionalizmy)
    12. zlepkiliter, wyrazy bezsensowne
    13. litery zwierciadlane, pismo lustrzane
  2. w strukturalnej warstwie ortograficznej,polegającej na nie respektowaniu zbioru zasad i przepisów poprawnej pisowni
    1. mylenie (i-j)
    2. mylenie (ś-si,  ć-ci, ź-zi, ń-ni, dź-di)
    3. mylenie samogłosek nosowych (ą, ę z o,e lub z on, om, en, em, oł, eł)
    4. pomijanie utraty dźwięczności lub udźwięcznianie spółgłosek w środku czy na końcu wyrazu
    5. nieuwzględnianie zasad: pisownia łączna i rozdzielna, używanie wielkich liter, dzielenie wyrazów, użycie znaków pisarskich

 

  1. zbyt niskim poziomie graficznym pisma

Jako wskaźnik trudności stwierdzamy wówczas, gdy nie realizuje ono podstawowej funkcji komunikacyjnej, a dla piszącego ze względu na trudność w jego odtwarzaniu przestaje być narzędziem zdobywania wiedzy.

 

Ćwiczenia i zabawy stymulujące językowy rozwój dziecka, ułatwiające mówienie, czytanie i pisanie:

Zabawy fonologiczne:

  • Zabawy z rymem(wyszukiwanie rymujących się wyrazów; układanie rymów do obrazków; szukanie rymów do słów; kończenie rymowanych zdań; układanie rymowanych wierszyków i piosenek);
  • Zabawy ortofoniczne(odgadywanie, nazywanie i naśladowanie odgłosów zwierząt);
  • Zabawy w środki lokomocji(odgadywanie, nazywanie i naśladowanie odgłosów znanych człowiekowi z taśmy magnetofonowej; wyszukiwanie i artykulacja werbalna wyrazów dźwiękonaśladowczych
    w wierszach dla dzieci; wysłuchiwanie, nazywanie i naśladowanie dźwięków w otoczeniu);
  • Zabawy z sylabami(wyklaskiwanie słów sylabami; przeliczanie i układanie z patyczków lub klocków ilości sylab w wyrazie i w zdaniu; śpiewanie zdań sylabami, układanie własnych śpiewanek; wypowiadanie szeptem sylab zakończonych spółgłoską, np.: sen, wit, mam, dar, rycz, tor; wypowiadanie głośno sylab zakończonych samogłoską, np.: la, to, re, mu, sza, bo; kończenie wyrazów 2-sylabowych do obrazków; łączenie wyrazów z podanych sylab; odgadywanie słów-czynności wymawianych sylabami toku tzw. pantomimy zwerbalizowanej; wymyślanie słów do podanej liczby sylab; układanie i odczytywanie słów i zdań z rozsypanek wyrazowych; odgadywanie wymawianych sylabami słów przez nauczyciela; rozcinanie kartoników z wyrazami według podziału na sylaby);
  • Czytanie z przeciąganiem sylab;
  • Zabawy z głoskami(rozkładanie prostokątnych pasków papieru pod wyrazami w ilości równej liczbie sylab w tym wyrazie; zapisywanie w prostokątach ilości głosek w poszczególnej sylabie; zapisywanie za pomocą prostokątów schematów sylabowych wyrazów z wyszczególnieniem samogłosek; wypowiadanie powyższych wyrazów tylko samogłoskami; zapisywanie ilości sylab w wyrazach; wyodrębnianie pierwszego dźwięku w słowie zaczynającym się od samogłoski, potem od spółgłoski,
    a na końcu od grupy spółgłoskowej; wysłuchiwanie i liczenie samogłosek w wypowiadanych słowach; zakreślanie w podanych wyrazach samogłosek; podział wyrazu na głoski z uwzględnieniem graficznego zróżnicowania spółgłosek i samogłosek i liczeniu głosek w tych wyrazach);
  • Ćwiczenia artykulacyjne z obserwacją narządów mowy(obserwowanie i odgadywanie wymowy dźwięków dokonanych przez nauczyciela, np. U E S M R; obserwacja warg z lusterkiem przy wymawianiu p, b, m oraz u-e, i-o; obserwacja z lusterkiem przy wymawianiu s, z, c, dz; obserwacja
    z lusterkiem drogi wylatywania powietrza przy wymawianiu p oraz m; obserwacja z lusterkiem szybkości wylatywania powietrza przy wymawianiu s oraz p; obserwacja przy lustrze dźwięczności wymawianych głosek z dotykaniem krtani i policzka; ćwiczenie opozycji fonologicznych, głośno dźwięczne b, d, g, z oraz szeptem bezdźwięczne p, t, k, s; zabawy mimiczne w „uśmiech”, „ryjek”; wypowiadanie „e” naprzemiennie z „u”; wypowiadanie „e” z położeniem języka na dolnych zębach; wypowiadanie „s” ze zbliżaniem zębów do siebie; wypowiadanie „u” z podniesieniem języka za górne zęby; wypowiadanie „sz” pamiętając o „ryjku” czyli zaokrągleniu warg; zabawa orientacyjno - ruchowa „a” leżenie na podłodze, „l” szybkie podnoszenie się do stania; artykułowanie dźwięków „a-l” przed lusterkiem i porównanie położenia języka do uprzedniej zabawy ruchowej; zabawa orientacyjno - ruchowa na „rrr” swobodne wirowanie, falowanie ze wstążkami, a na „lll” przysiady w pozycji pionowej; artykułowanie dźwięków „r-l” przed lusterkiem porównanie położenia języka do uprzedniej zabawy ruchowej; rysowanie schematów słów z podziałem na sylaby i graficznym uwzględnieniem obecności drżącego „r” falistą linią oraz płynnego „l” pionowa strzałką; gimnastyka narządów mowy poprzez szybkie pionowe poziome ruchy języka, naśladowanie „ssania cukierka”, „jazdy na koniku”, „jazdy motorem rrrr.”, wymawianie zbitek spółgłoskowych np. dddttt , dtdtdt, detedetedete itp.;
  • Zabawy z głoskami(wyodrębnianie głosek na końcu wypowiadanego słowa zakończonego samogłoską i potem spółgłoską; wyodrębnianie głosek na końcu wyrazu przedstawionego na obrazku bez wypowiadania tego wyrazu; odgadywanie słownych zagadek „co powstanie gdy do sylaby my- dodamy głoskę -sz ?” itp.; odgadywanie słownych zagadek „co powstanie gdy od słowa kra(n) odetniemy ostatnia głoskę?”; odgadywanie słownych zagadek „co powstanie gdy od słowa (k)osa odetniemy pierwszą głoskę?”; synteza głoskowa wypowiadanego przez nauczyciela słowa; wypowiadanie głoskami słowa przedstawionego na obrazku; ćwiczenia analizy i syntezy wyrazów poprzez opisywanie przedmiotów za pomocą głosowania; wykonywanie poleceń nauczyciela „jaki dźwięk jest po
    a w wyrazie szafa?”; zagadki zadawane przez nauczyciela i przez ucznia „to zaczyna się na m
    i warczy?” (motor) itp.; wyszukiwanie wyrazów zaczynających się na daną głoskę; wyszukiwanie wyrazów zawierających w nazwie daną głoskę; wyszukiwanie wyrazów kończących się na daną głoskę; wymyślanie wyrazów zaczynających się na tę głoskę na którą skończył się wyraz poprzedni; odgadywanie zagadek „jaka to głoska którą słychać w środku słowa pompa, na końcu słowa zrobiłem, na początku słowa motor?” (M) itp.; układanie z klocków, skakanek, sznurków, sznurówek wymawianej przez nauczyciela małej i wielkiej litery drukowanej i pisanej; układanie z klocków literowych podanych przez nauczyciela wyrazów i zdań; ćwiczenia w różnicowaniu dźwięków podobnych i-j, i-ł, u-ł poprzez wybieranie obrazków spośród innych których nazwa rozpoczyna się na dana głoskę.
  • Pisanie liter po śladach, kreślenie liter na dużych płaszczyznach i w ograniczonym polu;

Zabawy i ćwiczenia morfologiczne:

  • Liczenie cegiełek (wyrazów)w wypowiadanych przez nauczyciela zdaniach; porównywanie zdań najdłuższych i zdań najkrótszych; wymyślanie zdań na podstawie ilustracji i liczenie słów w tych zdaniach; liczenie słów w zdaniach wypowiadanych przez nauczyciela układanie z klocków schematów tych zdań, porównywanie długości tych zdań co do ilości zawartych w nich słów; układanie zdań
    o wylosowanym przedmiocie i przeliczanie wyrazów w tych zdaniach; kończenie zdań rozpoczętych przez nauczyciela z liczeniem ilości słów dodanych i ilości słów w całym zdaniu;
  • Tworzenie nowych słówprzez dodanie fragmentu i odkrywanie logicznego sensu lub jego braku
    w nowo powstałym wyrazie; tworzenie nowych słów przez łączenie słów pasujących do siebie; budowanie wyrazów zaczętych przez nauczyciela z obrazkiem i bez obrazka; tworzenie nowych słów zaczynających się np. od sylaby pas- , płacz-, wóz- itp.; wyszukiwanie wyrazów podobnie brzmiących (paronimów) np. żebra - zebra, burza - buzia, kura - kula, puszka - muszka itp.; tworzenie nowych wyrazów za pomocą substytucji głosek np. szal - szał - wal - wał - dał - brał - brat itp.; odkrywanie nowych słów ukrytych w innych wyrazach np. cz-kawka, w-akacje, u-waga, d-rogi, o-statki, z-lew,
    b-osa, e-kran itp.; rebusy rysunkowe; odkrywanie ukrytych słów przez wstawienie w puste miejsce głoski „r” lub „l”, albo „s” lub „sz”; tworzenie nowych wyrazów przez dodanie nowych cząstek: w, na, pod, za, np. ła-(w)-ka, (na)-pra-wa, s-(pod)-nie, po-(za)-mykać, (pod)-da-wać, po-(dom)-ka itp.; rebusy sylabowo – obrazkowe;
  • Pisanie liter i ich połączeń ruchem ciągłym;
  • Ćwiczenia w przepisywaniu.

Ćwiczenia syntaktyczne:

  • Teatrzyk kukiełkowy, którym postacie mówią dziwnie, monotonnie, bez płynności i bez intonacji, wypowiadając każde słowo oddzielnie. Próby układania i wypowiadania w ten właśnie dziwny sposób dialogów albo znanych wierszyków i piosenek;
  • Zabawa w kosmitów, w której improwizuje się spotkanie kosmity z Ziemianinem. Nauczyciel rozpoczyna zdanie, dziecko je kończy mówiąc dziwnym językiem kosmity;
  • Zabawa „słowa – rzeczy”- dziecko ogląda i nazywa obrazki na których są różne rzeczy i postacie. Wyodrębnianie nazw rzeczy z najbliższego otoczenia dziecka. Układanie i zapisanie zdania z nazwą rzeczy przedstawioną na obrazku, podkreślenie w zapisanym zdaniu „słowa – rzeczy”. Wyszukiwanie „słów – rzeczy” w wierszu, piosence, bajce;
  • Zabawa„słowa – czynności”- oglądanie ilustracji przedstawiających różne sytuacje, nazywanie czynności na obrazkach, budowanie zdań do obrazków i wskazywanie w nich „słów – czynności”. Wyszukiwanie „słów – czynności” w wierszu, piosence, bajce;
  • Wyszukiwanie w zdaniach „słów – rzeczy” i „słów – czynności”- zapisywanie zdań (twórczych lub odtwórczych), wyszukiwanie w nich i podkreślanie za pomocą dwóch kolorów „słów – rzeczy’ i „słów – czynności”;
  • Zabawa „słowa wskazujące”- dziecko ogląda plansze z brakującymi elementami i na pytanie nauczyciela gdzie czegoś brakuje odpowiada używając słów: w, pod, nad, na, przed, za. Nauczyciel pyta o położenie przedmiotów w najbliższym otoczeniu - dziecko odpowiada stosując poznane przyimki. Następnie dziecko uzupełnia ilustracje brakującymi elementami, dorysowując je według instrukcji
    i opowiadając o tym co robi,
  • Dobieranie podpisów do obrazków;
  • Ćwiczenia uświadamiające poprawną kolejność wyrazów w zdaniu- dziecko buduje zdanie
    z podanymi słowami, zapisuje każdy wyraz na osobnej karteczce, układając karteczki w różnej kolejności odczytuje powstałe zdanie i przekonuje się o dobrym lub złym brzmieniu ułożonego zdania. Wybiera to zdanie, które najładniej brzmiało i zapisuje je w zeszycie z zachowaniem wielkiej litery na początku i kropki na końcu zdania;
  • Układanie zdań z rozsypanek wyrazowych;
  • Ćwiczenia w czytaniu ze zrozumieniem.

Zabawy i ćwiczenia pragmatyczne:

  • Opowiadanie wesołych historyjek obrazkowych, wprowadzających humor i żart do myślenia przyczynowo - skutkowego dziecka;
  • Ćwiczenia w pisaniu z pamięcii próby pisania prostych wyrazów ze słuchu;
  • Opis dwóch obrazków różniących się tylko kilkoma szczegółami, co dodatkowo stymuluje percepcję wzrokową dziecka;
  • Kończenie zdańpobudza wyobraźnię i wzbogaca słownictwo;
  • Wymyślanie opowiadaniado wylosowanego obrazka lub przedmiotu;
  • Układanie opowiadaniado wylosowanych kolejno obrazków (w grupie można narysować poszczególne zdarzenia - kadry i poprzez sklejenie kartek utworzyć cały film, który jest opowiadany ponownie podczas jego projekcji);
  • Opowieści pantomimiczne- jedno dziecko pokazuje ruchem ciała jakąś opowieść, a drugie opowiada
    o tym co robi pierwsze;
  • Zabawa w festiwal- prezentowanie wierszy, piosenek, bajek, żartów oraz ciekawego zapowiadania przewidzianych występów;
  • Wymyślanie zagadekna temat zwierząt, zabawek, bajek, piosenek itp.;
  • Zabawa – instruktaż  - jeden uczestnik zabawy jest instruktorem i wydaje polecenia wykonawcy (drugiemu uczestnikowi zabawy), który te polecenia wykonuje. Powinna nastąpić zmiana ról;
  • Rozmowy pacynek- dzieci kształcą umiejętność dialogowania poprzez tworzenie przedstawień teatralnych;
  • Swobodne wypowiedzi dzieci na różne tematy, rozmowy z kolegami, dzielenie się wrażeniami
    z wycieczki lub przedstawienia teatralnego, opisy obrazków lub przeżytych sytuacji, słuchanie bajek, piosenek, opowiadań z płyt lub czytanych przez nauczyciela.